Voorouders

Sawubona: ik zie jou. Het is de begroeting in de Zulutaal in Zuid-Afrika. En het antwoord is dan Sikhona: hier ben ik. Hoe existentieel is deze begroeting, in de spirit van Ubuntu? Het begint met het zien van de ander. En als we ons gezien en gehoord voelen, in al onze gelaagdheden van diversiteit en inclusie, kunnen we volmondig zeggen: hier ben ik!

Professor Mogobe Ramose leerde me, dat Ubuntu gaat over de stroom van ons bestaan. Onze onlosmakelijke verbinding in humanitair en ecologisch opzicht. Ik ben, omdat wij zijn en wij zijn omdat de aarde is. Maar ook in verbinding met ons verleden, heden en toekomst. In een onlosmakelijk contact met onze voorouders én met onze nog niet geborenen. Dus eigenlijk is het niet 'ik zie jou', maar 'wij zien jullie'. Om tot ons door te laten dringen…

In onze samenleving, gevoed door een neoliberale en calvinistische achtergrond, gaan we sterk uit van het individu. Het gefragmenteerde autonome denken en een hoge eigen verantwoordelijkheid in het hier-en-nu: Als er iets goed gaat is dat jouw verdienste, maar als iets mis gaat is het ook jouw fout, jouw schuld. En op schuld volgen boete en isolatie. Van ontslag of scheiding tot cel.

Excuses aanbieden kan, in onze cultuur, een te eenzijdige koppeling met schuld inhouden. Wellicht is dit één van de oorzaken, waarom we zo lang geworsteld hebben met excuses aanbieden voor ons koloniale en slavernijverleden. Enerzijds de onmiddellijke associatie met schuld en boete en vanuit ondraaglijkheid het externaliseren van verantwoordelijkheid: of ontkennen, of de schuld bij de ander of omstandigheden leggen. Anderzijds het niet (h)erkennen van onze intergenerationele verbinding, dat wij zijn omdat onze voorouders waren: 'Daar kon ík toch niets aan doen, dat was toch niet mijn schuld?' Terwijl, vanuit de spirit van Ubuntu bezien, Sawubona, betekent: Wij zien jullie. Jij en ik, inclusief onze voorouders en onze nog niet geborenen.

Gelukkig worden er, na de excuses van onze premier en koning, nu wegen gezocht voor 'achter de komma'. Geen wegen van schuld en boete, maar wegen van erkenning, vergeving en herstel. Op weg naar een nieuw gezamenlijk helend verhaal in onze geschiedenis.

Voorouders, ouders, ouderen. In hoeverre krijgen ze, ik kan al bijna zeggen 'we', een respectvolle plek in onze samenleving? Een plek van morele betekenis, in plaats van enkel een plek bezien vanuit economisch gewin of een kostenpost? Misschien zouden we de term 'ouderenzorg' kunnen herdefiniëren vanuit de gedachte: Niet de zorg voor de ouderen, maar van de ouderen! De betekenis en het welverdiende respect, dat 'The Elders' in de samenleving kunnen hebben. Met hun wijsheid, levenservaring en ervaringsgerichte verhalen in de geschiedenis en in dialoog met diverse generaties.

In ons bewustzijn van de eenheid van mens en natuur en de stroom van ons bestaan, is tijdens ons leven de vraag 'hoe kan ik een goede voorouder zijn?', dan ook cruciaal. In plaats van dat we enkel aan ons eigen belang denken, vanuit het 'ik in het hier-en-nu', is het in het werkelijke belang van onze kinderen en (achter)kleinkinderen, dat we de circle of life dienen.

Dat maakt ons, in de woorden van auteur Roman Krznaric, een goede voorouder. Een mooi symbolisch ritueel, met praktische invulling, zou kunnen zijn, naar een idee van Jan Terlouw, om bij elke vergadering, met besluiten over de toekomst, een lege stoel te plaatsen. Die lege stoel, dat is de Toekomststoel. Daar mag niemand op zitten, daar zitten namelijk onze nog ongeborenen. Zo praten en stemmen zij ook mee, om bij te dragen aan een inclusieve en duurzame wereld. Een wereld met een eeuwigdurende erkenning voor en door voorouders. En daarmee de borging van zorg voor al onze toekomstige kinderen.