Vogelvrij. Als kind had ik bij het woord een positieve connotatie. Ik keek naar boven, naar de lucht en zag de vogels in vrijheid vliegen. Gefascineerd en hopelijk luisterde ik, voorgelezen door de juf op school, naar het hoofdstuk over de Krullevaar in Annie M.G. Schmidt's onvolprezen Pluk van de Petteflet. De Krullevaar was gevangengenomen. Hoe te ontsnappen? Hij kon iets wat wij mensen niet kunnen: vliegen. Hij zou vrij zijn door te vliegen. Vogelvrij.
In 1984, ik was toen midden twintig, componeerde de Engelse popgroep Special AKA het nummer Free Nelson Mandela, dat later het strijdlied van de ANC zou worden. Kippenvel, om nog maar even vrijheids- en veren-termen te blijven associëren. In precies dátzelfde jaar, nog vóór de val van 'de Muur', zong ik Over de muur van Klein Orkest mee met de menigte op het Malieveld. Later ben ik natuurlijk gaan begrijpen dat de uitdrukking 'iemand vogelvrij verklaren' juist het tegenovergestelde betekende. Het stamt vanuit de Middeleeuwen, waarbij 'vogelvrij verklaard' betekent dat iemand zonder enige vorm van wetsbescherming veroordeeld kan worden. Bijna veertig jaar na 1984 is het fenomeen 'vogelvrij' helaas erg actueel, alleen nu is mijn oude positieve associatie in een grote bezorgdheid veranderd.
Laat ik vooropstellen dat ik het enorm toejuich als maatschappelijke misstanden van onderdrukking en grensoverschrijdende omgangsvormen open op tafel komen, zoals we hebben gezien bij de turnbond, The Voice en Ajax. Maar mijn grote zorg zit erin, dat er nu een doorgeslagen beweging kan ontstaan van het 'vogelvrij verklaren' van de vermeende daders. Met een oordeelsvorming in zwartwit en slachtoffer-dader denken, gecombineerd met een autonome vertaling van het recht op vrijheid van meningsuiting, dreigt het gevaar van een destructieve schandpaalcultuur, waarbij dialoog, erkenning en misschien zelfs herstel onmogelijk worden gemaakt. Een weg, die meestal alleen maar verliezers en verlies kent.
Vandaar dat ik graag een pleidooi zou willen houden om als start te zoeken naar een derde punt: tussen 'onder het tapijt' en de vogelvrijverklaring. Een ontmoetingspunt, waar de gekwetste partij allereerst aandacht en erkenning verdient, in plaats van direct de weg van wraak en vergelding inslaan. Een punt, waar niet gestart wordt met de weg naar de rechter, maar waar de linkerkant ook nog een zorgvuldige optie is. Een punt met het (leren) zien van en luisteren naar elkaar in een rechtstreekse ontmoeting. Een punt, waar ook alle naaste betrokkenen kunnen reflecteren op ieders aandeel en kunnen bijdragen aan herstel vanuit een eigen, mede- en gezamenlijke verantwoordelijkheid.
De incidenten in de media, de politiek, de sport staan niet op zichzelf. Het zijn afspiegelingen van onze samenleving, van onszelf. Het gaat erom, wat we van deze voorbeelden kunnen leren. In het belang van iedereen, met het oog op de toekomst. Niet enkel via de weg van #MeToo, maar dus via #WeToo, met ook begrip voor de ander, de omgeving, tijd en situatie. Zodat we uiteindelijk, elkaar helpend in plaats van veroordelend, soms in het westen en soms ook in het oosten kunnen zijn...
Mei/juni 2022 | The Optimist NL
Wilt u Annette uitnodigen voor een lezing, een column of een interview?