Na-denken

'Hè, denk nou toch eens nááááá' zei mijn moeder altijd hardop tegen zichzelf, als ze de sleutels weer eens niet kon vinden of de melk van de koffie in de keuken had laten staan. Ze sprak zichzelf dan bestraffend toe, met een lange nadruk op de 'a'. De strengheid naar zichzelf kwam voort uit de overtuiging dat ze haar gevoelens, zelfs haar hele leven, kon beheersen met 'gezond verstand'.

Hoe kon mijn moeder weten, dat haar verstand (neocortex) degenereerde en haar gevoelens, emoties en sociaal gedrag (limbisch systeem) en instincten (reptielenbrein) langzaamaan de overhand zouden gaan nemen? Met die wetenschap zou ze zeker milder voor zichzelf zijn geweest. Want, zo weten we inmiddels via de neurowetenschap, ons brein bestaat uit drie delen: het 500 miljoen jaar oude reptielenbrein, het 200 miljoen jaar oude limbisch systeem en de relatief 1 miljoen jaar jonge neocortex. Deze drie delen zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden, waarbij ons reptielenbrein en limbisch systeem 85 procent van onze primaire reactie vormen. Ons zogenaamde 'gezond verstand' verklaart die keuze dan achteraf. We denken na. Maar ja, onze neocortex is dan ook een jonkie en behoeft nog veel training.

Ten tijde van de Verlichting groeide een enorme verheerlijking van de ratio. 'Ik denk dus ik besta' benadrukte het vermogen van de mens, zich verheven bóven de planten en dieren op-stellend, om zich bewust te zijn van het bewustzijn. Innerlijke driften en emoties werden onderdrukt en veroordeeld. Deze ratio in combinatie met het verwerven van kennis op basis van empirie heeft de Westerse wereld zeker veel voorspoed gebracht: de industriële revolutie, de ICT-ontwikkeling, veel diepgaande kennis over het universum, medische inzichten en de evolutieleer.

Maar vanaf de zestiger jaren zien we een ommekeer. Het belang van de ratio werd in twijfel getrokken, het grote 'lui-steren naar je gevoel' ontpopte zich als een onhoudbare e-mancipatorische doorbraak. Door de overtuiging dat de mens boven de natuur zou staan én de overgang van 'God centraal' naar 'de mens centraal' is een cultuur ontstaan waarin het eigen gevoel, zelfbeschikkingsrecht, zelfontplooiing en vrijheid — met het afgooien van welk juk dan ook — hoogtij is gaan vieren. We zagen het in de kunst, de muziek, de literatuur en in de opvoeding. Het afwerpen van een juk klinkt natuurlijk bevrijdend, maar het heeft er inmiddels toe geleid dat we onze oerinstincten ruim baan zijn gaan geven. Zo lijkt Twitter inmiddels wel een cocktailbar van reptielen- en zoogdierenbreinen. Het leidt tot maatschappelijke verruwing, moraliteit en wetenschap worden ter discussie gesteld en populisme wordt gevoed.

Tegelijkertijd rijst er een groot probleem, want willen we de grote mondiale vraagstukken in humanitair en ecologisch opzicht oplossen dan zullen we eerst moeten erkennen, dat mensen die hun leven lang aan één onderwerp werken er meer van weten dan een individu met 'gezond verstand', juist omdat ons 'gezond verstand' zonder wetenschap en moreel kompas doorspekt is met instincten, emoties én gebundelde opinies van en door andere opiniemakers.

Daarom ligt een grote verantwoordelijkheid bij de politiek om niet alleen het 'gezonde verstand' samen te onderzoeken vanuit een morele dialoog, maar ook altijd te toetsen aan de feiten. Er ligt zo mogelijk een nog grotere verantwoordelijkheid bij wetenschappers om, met de kracht van diversiteit, deel te nemen aan het maatschappelijk debat.

Tot slot, namens mijn moeder, een oproep aan iedere burger om de eerste impuls van het eigen gelijk even te verlaten. Een respectvolle tussenruimte voor morele dialoog op te zoeken en terug te keren naar de erkenning en toegevoegde waarde van de wetenschap: 'Hè, denk nou toch eens even náááá!'