Ideologisch pragmatisme

'Hoe komt het dat u niet de weg van "blanke vergelding" gaat inslaan?' Het was één van de eerste vragen, die Nelson Mandela kreeg van journalisten, direct na zijn vrijlating in 1990. Zijn antwoord was historisch: 'Ik heb 27 jaar gevangen gezeten. Als ik nu de weg van de vergelding in zou slaan, dan zet ik mijzelf de rest van mijn leven gevangen.' Deze zin en dit besef zou later een belangrijke pijler worden van de door hem en Desmond Tutu opgezette 'waarheids- en verzoeningscommissie'. De waarheid en erkenning van ieders pijn en de weg naar een gemeenschappelijk herstel. In plaats van schuld, vergelding en boete. 'Vergeving is de hoogste vorm van gerechtigheid', werd de vertaalslag van de Ubuntu-ideologie: 'Ik ben omdat wij zijn'. Maar was het de ideologie of het pragmatisme, namelijk het voorkomen van burgeroorlog, dat de doorslag gaf? In zijn boek over leiderschapslessen schrijft Mandela een interessant hoofdstuk over 'principes en strategie', waarin het helder wordt dat het volgens hem geen kwestie is van of-of, maar van en-en; een onlosmakelijke verbondenheid tussen waarden en de weg waarlangs. Samengevat stelde Mandela: 'Het gaat om principes, de rest is tactiek.'

In ons land hebben we onlangs de verkiezingsuitslag tot ons genomen. Veel analyses zijn te volgen in de kranten, in de huiskamers, op de tv. Hoewel de grote items (klimaat, vluchtelingen, geopolitieke conflicten) alleen maar mondiaal kunnen worden opgelost, met een gemeenschappelijk mens- en wereldbeeld, heeft ook in ons land, kijkend naar de gefragmenteerde problemen van elke dag, het 'ik eerst, Nederland eerst' gewonnen van de noodzakelijke solidariteit. Althans, dat stellen de mensen in mijn midden-linkse bubbel. 'Het ontbreekt veel partijen aan een ideologisch perspectief en dan ligt de verheerlijking van de oude samenleving voor de hand' wordt veel gesteld. Maar misschien is het juist het gemis van de vertaalslag van welke ideologie dan ook naar de rauwe realiteit van elke dag: 'Van ideologie kun je geen brood eten, we kunnen geen woning kopen, we kunnen de energierekening niet betalen, onze bestaanszekerheid staat op de helling en de onbekende indringer moet geweerd worden. De migrant is de schuldige.'

Inspelen op angst is van oudsher al een beproefde politieke strategie, als daar zeer pragmatische oplossingen als perspectief voor worden geboden. En daar heeft de 'linkse bubbel' met mooie ideologieën zoals 'van een ik naar een wij-samenleving' het hoogstwaarschijnlijk laten liggen: een gebrek aan concrete strategieën, stappen en perspectief. Juist nu voorzie ik hoopvol dat we een tijd ingaan, waar 'ideologie en pragmatisme' bij elkaar gaan komen. Elkaar gaan voeden met een vliegwieleffect.

'Laten we elkaar de reddingsboei toewerpen'

De zogeheten 'burgerberaden' zullen hierin een cruciale rol spelen: het denken en doen verbonden! Maar wel met een commitment aangaande de volgende vijf pijlers van de Indaba (betrokken besluitvorming volgens de principes van Ubuntu) om het gefragmenteerde 'ieder voor zich' te doorbreken met een 'voor ons allen':

• Het gemeenschappelijk en hoger doel is belangrijker dan het individuele belang. Niet door individuele opoffering maar met het besef van deelgeverschap: Ik geef aan een geheel, waar ik zelf onderdeel van ben.
• De omarming van diversiteit. Dus meerdere mensen uit meerdere 'bubbels' bij elkaar.
• De kracht van de dialoog boven de macht van de meerderheid: het recht op inspraak verbonden met de plicht tot medeverantwoordelijkheid naar de oplossing.
• De waarde onder de weerstand zien. Weerstand is iets anders dan tegenstand.
• Geen fundamenteel-bezwaar-principe. Zoals gesteld in de sociocratie. Iedereen aan boord. Dan is inclusie: samen doen!

Zullen we deze weg van besluitvorming en uitvoering voortaan 'sociocratische inclusie' noemen of 'ideologisch pragmatisme'? Of zijn die termen te elitair met te veel 'vinkjes'? Laten we het daar vooral samen over hebben en elkaar de reddingsboei toewerpen. Voordat we allemaal verdrinken in onze eigen bubbel.