De STROOM

'We leven niet in een tijdperk van verandering, maar in een verandering van tijdperk'.

Maar wat is dan dat veranderende tijdperk? Wetenschappers spreken over het Antropoceen: het aardse klimaat en de atmosfeer ondervinden onomstotelijk de gevolgen van ons menselijk gedrag. Deze realiteit vereist een diepgaande, herijkende bewustwording van ons allemaal met natuurlijk altijd de existentiële vraag: word ik van buitenaf beïnvloed of beïnvloed ik mijn omgeving? In ons westerse denken zijn we al eeuwenlang sterk geneigd om, met een eenzijdige nadruk op motivatie (wat wil ik) en talent (wat kan ik) onze leefwereld als maakbaar te zien: 'Yes, we can!' Aan de invloed van omgevingsfactoren, waar we net zo afhankelijk van zijn, hebben we een hekel, omdat we het zien als een bedreiging van onze autonomie en zelfbeschikking.

Zou het zo kunnen zijn, dat we daarom alle mondiale vraagstukken, die ons dagelijks leven binnendruppelen, zelfs binnenstromen, crises noemen in plaats van 'kansen om, vanuit een nieuw bewustzijn, te veranderen'? We zijn blijkbaar gigantisch bang voor alle veranderingen: klimaat, oorlogen, migratie... en neigen naar het behoud van het oude. Niet voor niets dat het conservatisme, rechts-populisme en nationalisme, kortom 'zelfbehoud eerst', zegevieren: ruimte voor onszelf en grenzen dicht.

Natuurlijk ben ook ik een product van mijn westerse omgeving en opvoeding. Zo stond ik bijvoorbeeld ooit op het punt om met mijn gezin te emigreren naar Zuid-Afrika. Naast alle energie en dromen had ik ook nachtmerries: als er ooit iets desastreus met mijn kinderen zou gebeuren in dat verre vreemde land, dan was het mijn schuld, spookte er door mijn hoofd. Totdat ik me realiseerde: zou ik mezelf dat ook verwijten als er iets met ze zou gebeuren als ik zou blijven waar ik was, kortom: niet veranderen? Het onbewuste antwoord was 'nee'. Blijkbaar associeerde ook ik dus verandering met angst.

'De oude Romeinen zagen het meebewegen op de stroom als levenswijsheid'

Uitgerekend in Zuid-Afrika kreeg ik zo'n twintig jaar geleden een levensles van dezelfde orde. Ik was er met een studiegroep 'Ubuntu Leiderschap' en stelde, nog onbewust volgens westers gebruik, de vraag aan eenieder om zijn of haar leerdoel te formuleren. Mijn geliefde Afrikaanse 'broer' Lesley Maboza reageerde: 'Nobuntu, ek verstaan julle nie in Holland nie. Julle vra altyd hoekom, ons in Afrika sê gewoon "dit gebeur".' En daarmee legde hij feilloos de vinger op het verschil: leerdoelen gaan uit van de maakbaarheid van verandering in ons leven, terwijl het Afrikaanse denken, in de spirit van Ubuntu, de stroom van ons bestaan omarmt en dus de omstandigheden, de gehele context, als uitgangspunt neemt. We leerden van elkaar: de kracht van diversiteit, dialoog en inclusieve besluitvorming in een notendop.

Op de middelbare school leerde ik tempora mutantur et nos mutantur in illes: tijden veranderen en wij veranderen met hen. Interessant, dat de oude Romeinen dus ook het meebewegen op de stroom als levenswijsheid zagen in plaats van de verandering tegen te gaan. En wist je, dat het woord 'crisis' voortkomt uit het (oud-)Griekse werkwoord 'krinomai', wat 'onderscheiden en nieuwe kansen zien' betekent?

Misschien kunnen we in het veranderend tijdperk, in plaats vanuit angst alle crises gefragmenteerd proberen te beteuggelen, juist leren van onze voorouders en andere culturen. Van de oude Grieken, de Romeinen tot het continent Afrika. Om crises als kansen te zien naar een nieuw humanitair en ecologische evenwicht, vanuit een diepgeworteld mens- en wereldbeeld 'ik ben omdat wij zijn en wij zijn omdat de aarde is'. De weg van onlosmakelijke verbondenheid en solidariteit. Ik denk, yes we can!