Aansluiting

'Ben je niet bang?' Het is een vraag, die ik vaker in mijn leven te horen heb gekregen. Zeker ook ten tijde van die ene reis, weer in mijn eentje door Zuid-Afrika trekkend. Het was 2014 en ik reed in een verzengende hitte door de Karoo. De pracht van het land, een oorverdovende stilte en een door de vraag aangewakkerd onheilspellend gevoel overvielen me met een mengeling van liefde en angst. Wat doe ik hier, wat zoek ik hier? Creëerde ik de vraag in mijn hersenen om met een verklarend doel houvast te vinden in een door intuïtie gedreven handelen en daarmee mijn onzekerheid te kalmeren? Op onverklaarbare wijze werd ik op mijn wenken bediend. Langs de weg, op de route 62, stond daar het bord 'Opsoek' met een bewegwijzering naar rechts.

Is dat niet hoe het werkt: onze angst groeit als we niet weten wat we moeten doen of de onveilig ervaren omstandigheden niet kunnen veranderen? Hoe fijn zou het zijn als, in tijden van angst en onzekerheid, onze menselijke neigingen 'fight, flight or freeze' van buitenaf zouden worden aangevuld met een bordje 'opsoek... rechtsaf'. Iets of iemand die zegt, wat je moet doen: een moreel kompas als routewijzer.

We leven in een wankele wereld met zorgwekkende thema's: polarisatie, vreemdelingenhaat, oorlogen, pandemieën en klimaatangst. Oude oplossingspatronen vanuit onze westerse, individualistische overtuigingen en motivatietheorie 'yes, we can' lijken voor velen niet meer te werken en leiden tot afvallers bij de neoliberale stoelendans, die we uit angst voor verlies van zelfbehoud maar blijven spelen. Maar in die onderstroom van dreigende afvallers missen grote groepen de aansluiting in de samenleving en zoeken steeds meer mensen en partijen naar nieuwe verbindingen, nieuwe geloven, (complot)theorieën en perspectieven. Deze 'afgesplitstheden' leiden tot een polariserend 'erbij horen of niet erbij horen' en we hebben geen grotere angst dan er niet bij te horen. Vanuit die angst kan destructief, vechtend gedrag ontstaan: overlast op straat in kansarme wijken, complottheorieën op internet of in de politiek, voetbalrellen, depressieve jongeren bij de GGZ, de opkomst van extremisme en intolerantie. Ik ben het hartgrondig eens met wijlen aartsbisschop Desmond Tutu: destructief gedrag moet gestopt worden en wie erbij staat en niets doet is medeplichtig aan het destructieve gedrag. Zo zal ook minister Kaag denken als ze oproept om openlijk op te staan tegen het rechtsextremisme. En zo zullen gemeenten denken als ze straatcoaches inzetten tegen overlast door sommige groepen vluchtelingen of 'hangjongeren'.

Maar als we het over zorg en angst hebben, dan vrees ik dat we te vaak beleid en uitvoering inzetten op het repareren van 'kortsluitingen' in plaats van in een veel eerder stadium de soms wanhopige roep om 'aansluiting' serieus te nemen. We zijn allemaal mens en medemens en hebben allemaal een fundamentele behoefte om erbij te horen en van betekenis te zijn.

In maart zijn er weer (provinciale) verkiezingen. Het is mijn oproep aan elke partij: luister naar de angstige stemmen die zich niet gehoord voelen. Het gaat er mijns inziens niet om om polarisatie en kortsluitingen tégen te gaan, maar om samen naar aansluitingen te zoeken. Want bij het bezweren van elke crisis hebben we solidariteit nodig.

Opsoek? Ga dan nu maar linksaf...