Licht en Leiderschap

'Hoe hebben jullie de fysieke en psychische martelingen tijdens jullie gevangenschap overleefd?'

Het was díe vraag die ik ooit aan elf ex-politieke gevangenen op Robbeneiland stelde. Opvallend unaniem was hun antwoord: 'Brotherhood and music!'

Wellicht niet vreemd: de saamhorige broederschap, waar we in onze samenleving zo hartstochtelijk naar op zoek zijn, appelleert immers aan onze menselijke basisbehoeften, erbij horen en van betekenis zijn. En muziek, zo wordt gezegd, is de kortste verbinding naar ons hart. Wetenschappelijk onderzoek wijst namelijk uit dat geluidsverwerking begint in onze hersenstam, die ook de snelheid van onze hartslag en ademhaling regelt. Deze verbinding zou kunnen verklaren waarom ontspannende muziek onze hartslag, ademhalingsfrequentie en bloedruk kan verlagen en ook pijn, stress en angst lijkt te verlichten. Broederschap en muziek. Waarom omarmen we niet dit menselijk verlangen en deze kunstvorm als voeding en baken voor onze samenleving?

Hoe komt het toch, dat we vaak weten wat goed voor ons is en koppelen we daar ons gedrag niet aan? Want we zijn hard op weg om onze verslavende autonomie en vrijheid, ten koste van andere bevolkingsgroepen én ten koste van moeder Aarde, verder te verharden. Terwijl we toch zouden moeten weten vanuit een natuurkundige wetmatigheid: waar één wint, verliezen beiden! Naast iedere 'winst' staat een verlies en naast ieder toegeëigend en afgebakend licht staat de duisternis van de ander…

Geen licht en zicht op onze gedeelde menselijkheid? Eén van de eerste vragen, die aan Nelson Mandela werd gesteld toe hij vrijkwam was: 'Hoe komt het dat u niet kiest voor geweld en wraak?' Zijn antwoord was: 'Ik heb 28 jaar gevangen gezeten, als ik nu, samen met de ANC zou kiezen voor wraak, zet ik mijzelf en al onze landgenoten voor de rest van ons leven gevangen!'

Het is díe wijsheid, de eerste 'kardinale deugd', van een leider die we zo hard nodig hebben. Tijdens zijn inaugurale rede benadrukte Mandela zijn visie van gedeelde menselijkheid met de woorden:

'… En als we ons licht laten schijnen, schept dat voor de ander de mogelijkheid hetzelfde te doen. Als we van onze diepste angst bevrijd zijn, zal alleen al onze nabijheid anderen bevrijden.'

'Als we van onze diepste angst bevrijd zijn'; misschien zit daar de sleutel om ons licht te durven laten schijnen en te ontdekken, dat door ons licht te laten schijnen we de duisternis kunnen laten verdwijnen. Vanuit de spirit van Ubuntu werd in 1993 de Waarheids- en Verzoeningscommissie opgericht. Om de 'cirkel van wraak' te kunnen voorkomen na de tijd van apartheid, was het een absolute voorwaarde dat de waarheid in al haar diversiteit en gelaagdheden werd erkend. Ieders waarheid belichten was alleen maar draaglijk, omdat er een perspectief van erkenning, vergeving en hoop op een gemeenschappelijke bijdrage aan herstel tegenover stond.

Hoe kunnen wij nú de eindeloze cirkels van polarisatie, haat en wraak doorbreken? Wellicht door 'verlichte leiders' meer een podium te geven? Verlichte leiders, die met visie, grondhouding en voorbeeldgedrag bijdragen aan een rechtvaardige, inclusieve en duurzame samenleving. Door de wijsheid en rechtvaardigheid, van bijvoorbeeld Abel Herzberg tot ons door te laten dringen toen hem net na zijn overleven van Auschwitz werd gevraagd: 'Hoe kunnen we voorkomen dat onze Joodse kinderen opnieuw slachtoffer gaan worden?' antwoordde: 'Dat is niet de goede vraag. De goede vraag is: 'Hoe voorkomen wij dat ze zelf ook beul gaan worden?'

Hoe kunnen we in duistere, zorgwekkende tijden hoop houden?

Juist ja, brotherhood and music! Laten we elkaar vasthouden en meezingen met Leonhard Cohen: 'Ring the bells that still can ring Forget your perfect offering There is a crack, a crack in everything That's how the light gets in…'

Maart/april 2025 | The Optimist NL